Sposoby zmagania się z chorobą

Walka – człowiek spostrzega chorobę jako przeszkodę w normalnym życiu. Wyzwala się wtedy silna motywacja do jej pokonania. Chory mobilizuje wszystkie swe siły i podejmuje próbę walki z chorobą, by ją przezwyciężyć. Czasem jest to nadmierny wysiłek zwłaszcza dla chorego narządu, a więc działanie szkodliwe. Dlatego też nastawienie bardziej „umiarkowane” łączy w sobie silną motywację do pokonania choroby z racjonalnym podporządkowaniem się wszystkim zaleceniom zespołu leczącego. Rezygnacja – może pojawić się już na początku rozwoju choroby, a więc bardzo wcześnie i może wpłynąć na wytworzenie się negatywnego obrazu własnej choroby. Chory traci nadzieję na pomyślny wynik leczenia i biernie poddaje się biegowi wydarzeń. Nie ma sił, by walczyć, by przeciwstawiać się chorobie. Rezygnacja częściej występuje wtedy, gdy chory nie jest motywowany do walki przez zespół leczący i najbliższe otoczenie. Przeciwstawianie się i uleganie – w przeciwstawianiu się, zmaganiu z chorobą i dążeniu do jej przezwyciężenia okresami mogą pojawić się zwątpienia bliskie rezygnacji. Takie okresy mogą wystąpić np.: po otrzymaniu niekorzystnych informacji, po pojawieniu się nowych dolegliwości lub też po wystąpieniu niespodziewanych dla chorego powikłań. Po tych trudnych okresach motywacja do przezwyciężania choroby może ponownie wzrosnąć, zwłaszcza przy odpowiednim mobilizowaniu chorego przez zespół leczący i otaczające go środowisko.

Zachowania nie adaptacyjne to takie, które nie prowadzą do rozwiązania problemu

Człowiek nie bada aktywnie sytuacji problemowej, zaprzecza jej istnienia, wyraża życzenia, których nie można odnieść do rzeczywistości. Wypiera negatywne uczucia lub zaprzecza ich istnieniu, radzi sobie posługując się mechanizmem projekcji i oskarża innych za własne kłopoty. Pozwala sobie na dezorganizację codziennego życia (ogranicza aktywność zawodową, życie towarzyskie, zaburza rytm dobowy, godziny przyjmowania posiłków, higienę osobistą itp.). Nie potrafi panować nad sobą, znieść zmęczenia i wyczerpania, pozwala sobie na wybuchy gwałtownych emocji lub rezygnuje z jakiejkolwiek aktywności. Nie szuka pomocy u innych (u osób kompetentnych), nie akceptuje oferowanej pomocy, chociaż ci ją oferują. Reaguje na własne problemy w sposób stereotypowy i czuje się nimi przytłoczony.

Sposoby zachowania się w chorobie

W chorobie mogą pojawić się dwojakiego rodzaju zachowania człowieka: zachowania adaptacyjne i nie adaptacyjne. Zachowania adaptacyjne to takie, które sprzyjają całkowitemu lub częściowemu rozwiązaniu problemu: Chory stara się zdobyć jak najwięcej informacji o chorobie i realnie odnieść się do swojej sytuacji. Ujawnia negatywne uczucia dzięki czemu rozładowuje napięcie emocjonalne.
W zmaganiu się z chorobą szuka pomocy innych ludzi, a przede wszystkim lekarzy. Człowiek dostrzega złożoność problemu i zaczyna go rozwiązywać etapami (najpierw badania, potem wybór lekarza, metody leczenia itp.) Ma świadomość stanu znużenia i potrzeby odpoczynku. Jest aktywny w wybranych dziedzinach życia. Kontroluje swoje uczucia. Ocenia sytuację i zgodnie z nią dokonuje wyboru działań. Ma motywację do dokonania zmian w swoim życiu. Ma zaufanie do siebie i do innych oraz nadzieję, że chorobę można przezwyciężyć.

Przeżywanie winy

Może przybrać formę poczucia winy (samooskarżenie). Chory doszukuje się przyczyn choroby we własnym życiu postępowaniu (niemoralnym, nieprawym), lub też rzutuje winę na innych (obciążenie otoczenia za to, co się stało). Poczucie winy jest często źródłem wtórnego lęku dla pacjenta. Przygnębienie – występuje wówczas, gdy u chorego pojawia się przekonanie o własnej bezsilności lub beznadziejności sytuacji, w której się znalazł. Z przygnębieniem mogą wiązać się myśli samobójcze lub czasami próby samobójcze. Gniew i agresja – gniew występuje już w początkowej fazie choroby. Wzmaga się w trakcie jej leczenia. Chory może stać się drażliwy, zniecierpliwiony, zazdrosny, może swoją wrogość kierować na otoczenie (a więc rodzinę, personel szpitalny, znajomych). Mogą się także zdarzyć napady niepohamowanej złości. Negatywne emocje są opanowywane poprzez bardzo wiele mechanizmów obronnych. Stanowią one osobny problem, dla przykładu wymienię kilka: Mechanizmy typu represyjnego – wyparcie, tłumienie, unikanie myśli i rozmów o chorobie, odrzucenie diagnozy itp.; Mechanizmy racjonalizacji – projekcja, przeniesienie, fantazjowanie; Mechanizmy typu sensytywnego – intelektualizacja, odreagowanie napięcia poprzez rozmowy, zbliżenie do choroby poprzez wzmożone zainteresowanie się nią (np. wszystko chce wiedzieć o chorobie, czyta, studiuje). Mechanizmy obronne w chorobach somatycznych spełniają rolę adaptacyjną. Pomagają w opanowaniu negatywnych emocji, poprawia to komfort psychiczny chorego i umożliwia podjęcie bardziej skutecznych zachowań nastawionych na realizację celów zdrowotnych.

Reakcje emocjonalne wywołane chorobą

Choroba stanowi dla człowieka silne obciążenie psychiczne, a pojawiające (powstające) w związku z nią reakcje emocjonalne są najczęściej negatywne i występują z dużym nasileniem. Lęk, strach, niepokój i obawa, poczucie winy, przygnębienia, gniew i agresja są najczęstszymi reakcjami na silne zagrożenie biologiczne i społeczne. Strach – spośród różnych reakcji na wiadomość o rozpoznaniu ciężkiej choroby wymienia się „przenikliwy strach”. Jest to stosunkowo częsta reakcja emocjonalna na rozpoznanie zawału serca, gruźlicy, choroby nowotworowej lub innej choroby o niekorzystnym rokowaniu. Chorzy opisują ten stan jako: odrętwienie, chwilowe zamroczenie, uczucie wypełniającej ich pustki, uczucie zapadania się itp. Człowiek pod wpływem strachu czujnie obserwuje siebie i swoją sytuację. Lęk – przeżywany jest podobnie do strachu, ale nie stanowi reakcji na bezpośrednie zagrożenie. Lęk wiąże się z różnymi sytuacjami jest np.: lęk przed chorobą, lęk przed cierpieniem, lęk przed obciążającym leczeniem, lęk przed operacją (przed okaleczeniem), lęk przed śmiercią (lęk egzystencjalny, lęk przed nawrotem choroby, lęk o własną sprawność fizyczną, lęk przed brakiem akceptacji w środowisku (rodzinnym, zawodowym, sąsiedzkim), lęk (obawa) o los dzieci (męża, żony, najbliższej rodziny). Lęk przyjmuje dwie formy: jawny (częściej występuje u kobiet) i ukryty (częściej występuje u mężczyzn).

Etap układów i pertraktacji

Człowiek stara się pertraktować ze swoim losem sądząc, że za pewne zachowanie w chorobie, za przezwyciężenie siebie spotka go nagroda i zostanie wyleczony. Są to próby układania się z losem, z opatrznością, z Bogiem. Zawierają w sobie myśl o nagrodzie ofiarowanej za dobre zachowanie oraz nie wypowiedzianą obietnicę nieproszenia o więcej, jeśli uzyska się jedno. Etap depresji – Na tym etapie przychodzi moment, kiedy człowiek nie może już dłużej zaprzeczać chorobie. Po wykonaniu odpowiednich badań i upewnieniu się, co do ostatecznej diagnozy następuje obniżenie nastroju, przygnębienie, poczucie straty – depresja. Jest to reakcja na utratę zdrowia, a więc czegoś bardzo ważnego i konkretnego. Najczęściej występują dwa rodzaje depresji: Depresja reaktywna – jako reakcja na utratę kogoś lub czegoś ważnego. Depresja przygotowawcza – poprzedzająca traumatyczne wydarzenie – często śmierć. Etap akceptacji Osoby, które zaakceptowały swoją chorobę wykazują na tym etapie poczucie równowagi emocjonalnej (uczuciowej) i spokoju. Ci, którzy nie zaakceptowali są zgorzkniali i niespokojni. Oczywiście nie wszyscy chorzy podlegają temu modelowi. Czasem dwa lub trzy etapy występują jednocześnie lub pojawiają się w innym porządku (Kubler-Ross 1969, Dolińska-Zygmunt 1996).

W reakcji człowieka na sytuację kryzysową

Spowodowaną głównie ciężką chorobą lub kalectwem wyróżnia się następujące etapy: Etap odrzucenia zaprzeczenia – „Nie, to nie może być prawda, to nie może dotyczyć mnie”. Jest to reakcja większości chorych na wiadomość o ich sytuacji (o ciężkiej chorobie). Odrzucenie – jest swego rodzaju barierą przed straszną wiadomością, pozwala ono choremu na pewien dystans i na poszukiwanie innych środków obrony. Jest etapem przejściowym i dość szybko zostaje zastąpione przez częściową akceptację. Wyparcie prawdy, przynajmniej częściowe, występuje u prawie wszystkich chorych nie tylko w pierwszych stadiach choroby, ale także i później. Jest to często jedyny sposób dawania sobie rady z bolesną sytuacją. Etap gniewu – Kiedy wypieranie prawdy nie może być dłużej utrzymane, zostaje zastąpione przez uczucia gniewu, zawiści, urazy. Najczęściej wyłania się pytanie: dlaczego właśnie ja? – gniew zostaje skierowany do siebie. Gniew bywa tłumiony albo przeniesiony (projekcja) na otoczenie, a więc na lekarzy, (że nie mają dostatecznej wiedzy, czy nie są dobrzy, nie pełnią dobrze swojej roli), na pielęgniarki i inny personel medyczny, na rodzinę. Swój gniew chory kieruje na tych, którzy cieszą się zdrowiem, a więc cieszą się tym co zostało mu zabrane (odjęte).

CHOROBA JAKO KRYZYS PSYCHOLOGICZNY

Każdy z nas doświadcza w swoim życiu stresu. Jeżeli stres jest szczegolnie silny, człowiek staje w sytuacji kryzysowej. Kryzys utrudnia, a czasami uniemożliwia prowadzenie normalnej aktywności, zakłóca też relację z innymi ludźmi. W naukach psychologicznych kryzys w życiu człowieka (opisywany – charakteryzowany) jest jako okres zaburzonej równowagi, głównie emocjonalnej, może być wywołany zmianami rozwojowymi lub wydarzeniami losowymi (Lazarus 1983, Silver, Wortman 1984). Medycyna również posługuje się terminem kryzys. Jest to jeden z najstarszych terminów używanych w lecznictwie. Hipokrates kryzysem nazywał punkt kulminacyjny choroby, po którym następuje wyzdrowienie albo pogorszenie stanu i śmierć. Teorię kryzysu opracowali na początku lat 60. Caplan i Linde- mann. Zdefiniowali oni kryzys emocjonalny jako reakcję człowieka zdrowego na trudną sytuację, gdy człowiek zmaga się z problemami życiowymi okresowo przekraczającymi jego możliwości adaptacyjne. Wykorzystanie swoich dotychczasowych umiejętności rozwiązywania problemów staje się już niewystarczające. Stan taki, charakteryzujący się wzmożonym napięciem, może trwać kilka godzin, kilka dni lub tygodni i prowadzić do wypracowania nowych sposobów przystosowania (Caplan 1984).

error: Content is protected !!